Çeviride neler dönüştürülmez?

Çeviri sırasında en çok istenen şeylerden biri şudur: “Notlarımı oradaki sisteme çevirin.” Bu istek anlaşılırdır ve yerine getirilmez. Sebebi çevirmenin yetersizliği değil, yetkinin başka yerde olmasıdır.

Kural: dönüştürme yetkisi değerlendiren kurumdadır

Çeviri, kaynak belgede yazanı hedef dilde görünür kılar. Bir değeri başka bir sisteme oturtmak ise bir değerlendirme işlemidir ve bunu yapmaya yetkili olan taraf belgeyi inceleyen kurumdur: denklik kurumu, üniversite kabul birimi, meslek odası ya da göç makamı.

Çevirmen dönüştürme yaparsa iki sonuç doğar. Birincisi, kurum kendi ölçütünü uygulayamaz ve belgeye güvenmez. İkincisi, çeviri kaynak belgeyle birebir örtüşmediği için biçimsel olarak da sakatlanır.

Not ölçeği ve başarı dereceleri

Bir transkriptteki ortalama, kaynak belgede hangi ölçekle yazılmışsa çeviride de o ölçekle kalır. Hedef ülkenin harf sistemine ya da kendi ölçeğine çevrilmez. Aynı şey “pekiyi”, “iyi” gibi başarı derecelerinde de geçerlidir: derece aktarılır, karşılığı yorumlanmaz.

Değerlendirme kurumları zaten kendi dönüşüm tablolarını kullanır. Belgeyi önceden dönüştürmek, kurumun kendi tablosuyla çelişki üretmekten başka işe yaramaz. Denklik dosyasının akışı denklik rotası sayfasındadır.

Para birimi ve tutarlar

Belgede Türk lirası olarak yazılmış bir değer, çeviride avroya ya da başka bir para birimine dönüştürülmez. Kur her gün değişir; bir belgeye yazılan dönüşüm, ertesi gün yanlış olur ve belgenin tarihine bağlı bir iddia hâline gelir.

Aynı gerekçe gelir belgeleri, banka yazıları ve mali müşavir raporları için de geçerlidir. Kurum, kendi kabul ettiği kur kaynağını kendisi uygular.

Ölçü birimleri, krediler ve süreler

Ders saati, kredi sayısı, dönem ve yıl bilgileri kaynakta yazdığı gibi kalır. Bir kredi sisteminin başka bir kredi sistemine oranı, ülkeye ve kuruma göre değişen bir değerlendirme konusudur; çeviride sabitlenmez.

Yüzölçümü, ağırlık ve benzeri ölçüler de dönüştürülmez. Tapu kayıtlarında ve teknik belgelerde bu özellikle önemlidir: dönüştürülmüş bir değer, kayıtla karşılaştırıldığında uyuşmazlık üretir. Araç kutusundaki birim dönüştürücü tam da bu yüzden ayrı bir sayfadadır: hesabı okurun kendi bilgisi için yapar, çeviriye girmez.

Kurum, unvan ve belge adları

Kurum adları çevrilerek “yerelleştirilmez”. Bir bakanlığın ya da üniversitenin adı, hedef ülkedeki benzer bir kurumun adıyla değiştirilirse belge doğrulanamaz hâle gelir: makam o adı kendi kayıtlarında arar ve bulamaz.

Uygulanan yöntem, kaynak adın korunması ve gerektiğinde açıklayıcı bir karşılığın eklenmesidir. Ayrıntısı kurum adları sayfasında, karşılığı olmayan kavramda ne yapıldığı çevirmen notu sayfasında anlatılmıştır.

İsimler, harfler ve tarihler

Kişi adları kimlik belgesindeki yazımıyla kalır. Türkçe harfler taşıyan bir ad, hedef dilin alfabesine uydurulmaz; pasaportta hangi yazım varsa dosya boyunca o yazım kullanılır. Tek bir belgede farklı yazım kullanmak, dosyayı iki ayrı kişiye ait gösterebilir.

Tarihlerde değer değişmez; yalnız okunuşta karışıklık yaratmayacak bir biçim seçilir. Konu isim ve tarih yazımı sayfasında ve aksanlar ve Türkçe harfler sayfasında ele alınmıştır.

Hukuki kavramlar

Bir hukuki kurumun hedef ülkede tam karşılığı yoksa, benzeyen bir kavramla karşılanmaz. Benzerlik yanıltıcıdır: iki kavramın sonuçları farklıysa çeviri, farkında olmadan bir hukuki iddia üretir. Uygulanan yöntem kaynak terimi korumak ve gerekiyorsa not eklemektir.

Aynı tuzak belge adlarında da var: copie certifiée conforme ve acte authentique gibi ifadeler ülkeye göre başka bir işleme işaret eder.

Peki okur ne yapacak

Dönüşümü kendi anlaması için isteyen okura yol açıktır: hesabı kendisi için yapabilir, ama bu hesap çeviriye girmez ve dosyaya eklenmez. Kurum bir dönüşüm istiyorsa bunu genellikle kendi formunda ya da kendi değerlendirme raporunda ister; bu, çeviriden ayrı bir hizmettir. Neyin aktarıldığı ise bu sayfanın karşıtıdır ve çeviride neler aynen aktarılır sayfasında anlatılmıştır.